Tag Archives: euskararen historia

Euskararen historia labur-laburra

“Egiazko misterioa euskararen iraupena da, ez jatorria”. (Koldo Mitxelena)

Advertisements

Hizkuntzen mitoak – Juan Carlos Moreno Cabrerak gaztelaniarenak aipatu

J.C. Moreno Cabreraren esanetan, gaztelania sustatzeko asmatu diren 6 mitoak:

  1. Abolengo documental del español. El español es una lengua romance documentada desde hace muchísimos siglos. Las glosas emilianenes, están escritas en castellano antiguo. Las jarchas también…
  2. Las grandes virtudes (intrínsecas) del castellano primitivo explican su posterior éxito, su posterior extensión.
  3. Castellano > español. Conversión.
  4. El castellano es un dialecto del español. (Como el andaluz, el extremeño…)
  5. Español = Lengua Común (La lengua que permite que nos entendamos todos sin problemas en medio mundo).
  6. Español lengua Global, carácter internacional.

Euskara, -ustez-, sustatzeko mitoak ere baditugu:

– Euskara Europako hizkuntzarik zaharrena da.
– Euskarak milaka urtetako erasoa jaso duen arren, bizirik iraun.
– Euskara (edo euskararen familiako arbaso zuzena) Europa (Mendebalde) osoan hitz egin zen duela milaka urte batzuk.

Gaurko mito batzuk aipatzearren, –ez gara Astarloa edo Sabino Arana aipatzen hasiko–, euskararen kontrako mitoak ere zerrenda daitezke:

Euskara oso hiztun gutxi dauzkan hizkuntza da. (Hiztun kopuruari dagokionez, euskara munduko lehen 300-700 artean  koka daiteke; munduko 6.000 hizkuntzetatik gora dago eta gehienek hiztun gutxiago daukate, dokumentu gutxiago., interneten ikustezinago dira…

Euskara batua guztiz artifiziala da, benetako euskaldunek ez dute euskara batua ulertzen, batua ez da euskara, ez du inork ulertzen…

– Euskara batua ikasten dutenek ez dituzte gero euskalkiak ulertuko. Euskalki bat ikasiz gero, ezin dira gero beste euskalkiak ulertu…

– Euskarak ez du balio ezta etxetik ibiltzeko ere. Bertsoak entzuteko, meza entzuteko, ETB1, Euskadi Gaztea, Ken 7, film bat euskaraz bi urtetan behin eta inork gutxik irakurriko duen liburu on bat hamabost urtean behin… Oso kultura txikia, murritza da. Ezin konparatu ingeles, gaztelaniaz edo frantsesarekin…

Mitoa gure mugetatik kanpo ere hedaturik dago:

Euskararen jatorriaz

Berriro ere entzun behar izan genuen EITBko teleberri entzunenean “euskara, Europako hizkuntzarik zaharrena…”

Azaroaren 30 gauean, asteazkena, ETB1ek ordubeteko dokumental bat eskaini zuten, EUSKARAREN JATORRIA: ENIGMA EUROPAR BAT izenekoa.

Dokumentala iragartzeko teleberriko aurkezleak Europako hizkuntzarik zaharrenaren kontuarekin… Ez dakit dokumentala zenbat pertsonek ikusi zuten. Gaztelaniaz eman beharko…

Euskararen historia bost minututan kontatuko diezu zure gelako kideei?

via Wikimedia Commons - Original uploader was Alexandre Vigo at gl.wikipedia - Lizentzia (Fitxategi hau berrerabiltzen) Released under the GNU Free Documentation License.

Euskararen atzerakada – Joseba Intxausti

http://www.eitb.tv/es/#/video/1301166325001

http://zuzeu.com/2011/12/03/euskararen-jatorria-enigma-europar-bat-2/

Polemikak

Euskara Europako hizkuntzarik zaharrena?

Lagun batek (aupa Aramaio jauna! Aspaldiko!) goiko bideo horren erreferentzia bidali dit.

Ezagutzen nuen bideoa. Oso oker ez banago, Eduard Punsetek biologo batekin hitz egiten zuen  Ingalaterrako unibertsitate batean-edo. Biologia eta hizkuntzalaritzaren arteko paralelotasunak egiten zituen biologoak.

Ikasleek askotan galdetu didate kontu hori, ea ez ote den euskara Europako hizkuntzarik zaharrena. Nik ere zoologiarekin egin izan dut, askotan, paralelotasuna. Paralelotasuna bai baina badago aldea.

Zeintzuk dira biologo batentzat zaharragoak, marrazoak ala tximinoak? Azkar erantzun behar badu, marrazoak esango dizu. Duela milioi urte asko, dagoeneko, bazeuden marrazoak gure planetako itsasoetan. Milioika urtetan marrazoak jaio eta hil egin dira eta belaunaldi berriak aurreko belaunaldien antzekoak ziren baina ez berdin-berdinak… Bilakaera espezie guztietan etengabe gertatzen ari da, baina espezie batzuengan aldaketak lehengo bidetik eta aldaketarik egon ez dela ematen du. Gaurko marrazo baten hezurrak, hortzak-eta bere arbaso batenarekin konparatu eta ematen du gutxi aldatu direla hainbeste milioi urtetan.

Tximinorik, ordea, ez zegoen, duela 123 milioi urte. Ugaztun batzuk bai baina bilakaera handia antzeman daiteke ugaztun haiengandik nire ikasleek hainbeste maite duten Megan Foxeraino.

Ugaztunengan antzematen den bilakaera marrazoengan antzematen dena baino ikusgarriagoa da, besterik gabe.

Biologoak, denbora gehiago izango balu erantzuteko, esango liguke bizitzak, oro har, adin bera duela edonon; izaki bizidun guztiok arbaso berberak… Etenbabeko aldaketa, bilakaera egon da espezie guztietan, eta espezie batzuk lehengo bidetik jarraitzen dute eta beste espezie batzuk aldaketa harrigarriak garatu dituzte.

Hizkuntzalaritzan kontuak ez dira biologiaren berdin-berdinak. Zein da zaharragoa gaztelania ala euskara?

Duela mila urte hainbat erromantze zeuden elkarren ondoan gure inguru hauetan. Gaur Errioxa den lurraldean, esaterako, nafar-aragoiera erromantzea izan zen garai batean nagusi, ziur aski euskararekin lurraldea partekatuz zenbait mendetan. Orain gaztelania estandarra den arbaso nagusia erromantze horietako bat(zuk) izan z(ir)en. Mila urte aurrerago egin eta erromantzeen arbaso nagusia topatuko genuke: latina.

Euskararekin ere atzera egingo bagenu, duela mila urte, oraingo euskalkien arbasoak zeudela imajinatuko dugu, nola izendatu hizkuntza horri? Bada, esate baterako, XI. mendeko euskara deitu ahal genioke. Eta beste mila urte atzerago egingo bagenu, euskararen arbaso zaharragoa den beste hizkuntza bat topatuko genuke eta garai hartako “euskara” dela esango genuke edo garai hartako akitaniera.

Akitaniera horretatik gaurko euskalkietara dagoen jauzia, ondo konparatzeko aukera izango bagenu, latinetik errumanierara edo latinetik frantsesera dagoen antzeko jauzia izan dela ikusiko genuke ziur aski. Zein da zaharragoa? Frantsesa, errumaniera, katalana, portugesa, gaztelania…? Guztiek bilakaera izan dutela esango genuke eta sistema literario indartsu bat eta botere kultural monolitiko eta egonkorrena izan duten hizkuntzek, agian, egonkorrago jokatu dute garai batzuetan baina hizkuntzalarientzat zein den hizkuntza erromanikorik zaharrena galderak ez du zentzu handiegirik. Eta hizkuntza erromanikoen artean galderak ez badu zentzu handiegirik beste hizkuntza naturalak ere horrela konparatzea, zaharrago/modernoago terminoetan, ez du zentzu handiegirik. Beste kontu bat, jakina, berariaz asmatutako hizkuntzekin, esperanto, volapük, interlingua

Beraz, zein den hizkuntza zaharrena galderak ez badu zentzu handiegirik zergatik entzuten dugu euskararen antzinatasunaren kontu hori behin eta berriro.

Nik ikasleei esaten diet hizkuntzak genetikoki sailkatzen direnenean euskara nahiko bakartua geratzen dela, euskara hizkuntzalarientzat bereziki interesgarria dela ornitorrinkoa zoologoentzat legez.

Baina kontuak duela 10.000 urte eta duela 20.000 urte nolakoak ziren hizkuntzalarien jakintza alorretik kanpo geratzen da, nik uste. Oso denbora gutxi da biologo eboluzionista batentzat, agian, baina hizkuntzalaritza konparatua (serioa) egiten dutenentzat larregi, nik uste.

Ornitorrinkoa

Zein da zaharragoa? Ornitorrinkoa ala marrazoa?

PS. Oharra. Artikulu hau idatzi eta geroago ikusi nuen Sustatukoa. Egia esan Sustatukoa osorik irakurtzeko asti/gogo nahikorik ez dut izan.